Mekan - Dans Hibritleşmesi -2

Temmuz 2012 | Özge Can Balaban, Mimar
Çağdaş Dans Üzerinden Beden-Mekan Birlikteliği-Bölüm 2
Özge Can Balaban

“Mimarlar için yer biçimin doğuşu ve ikametin oluşturulması için bir araçtır. Hem dans hem de mimarlık içinde, deneyimlenen ilk yer bedenin yeridir.” (Brown; 2003)

Dans boş mekânların sağladığı olanaklarla işaret edilen hareket modellerinin farkındalığı üzerine çalışırken mimarlık uzamsal strüktürlerin yaratımı ve sınırların çizilmesi boyunca potansiyel hareketleri tanımlar. Bu yaklaşım ile yapılı çevre-mekân ile dans arasında sezgisel karşılaştırma, sınırlarla üretken güçlerin etkileşiminin nasıl olabileceğinin ve günlük uzamsal deneyimle birlikte düzenli tanımlanmış modellerin hareket modelleri ile nasıl ortaya çıkabileceğinin araştırmasının mekânsal anlayışımız içinde olmasını önermesi noktasında önemlidir (Gavrilou; 2003).

Mimar-koreograf ortak çalışmaları 2003’ te "Watch This Space" isimli sempozyumun konusu olarak ele alınmıştır. Dance Umbrella ve the Royal Institute of British Architecture’ ın ortaklaşa düzenlediği sempozyum Suzanne Walker tarafından organize edilmiş, birçok mimar ve koreograf konuşmacı olarak bulunmuştur. Bu noktada beden-mekân ilişkisinin dans ile nasıl bir açılım bulduğunun araştırılması ve mimarlığa nasıl bir katkısının olabileceğinin irdelenmesi için beden-mekân birlikteliğinin dans sanatı içerisinden incelenerek kuramsal çerçeveler içinde tartışıldığı sempozyuma katılan koreografların çalışmaları incelenebilir.

Carol Brown; "Nerve Chamber" isimli performansında Steward Dodd ile birlikte çalışmıştır. Çalışmanın merkezinde dinamik bir şehir merkezi bulunmaktadır. Bu konstrüksiyonun uzantıları sahnenin merkezine doğru bir kapanma hareketi ile merkezde, iki yabancının bir seri gelişen hareketlerle bir araya geldiği bir sıkıştırma odası oluşturmaktadır. Bu durum mimarın yaratığı mekânla birlikte dansçıların hareketlerinin gözlenmesini, diğer bir bakış açısı ile kent içinde sıkışma ile olası hareket alanlarının yeniden anlamlandırılabilmesini sağlamaktadır. Brown’ un görsel sanatçı Rolinson ile birlikte beden ile mekân arasında oluşan etkileşimi konu alan daha başka çalışmaları da bulunmaktadır. Akışkan mimari durum olarak tanımladıkları "Machine for Living" (bkz: şekil5) isimli çalışmalarında ideal ev konu edilmiş ve ses, ışık, animasyon ve hareket ile mekân parçalanmıştır. Katı yüzeler ve titreşen imajlar insan bedeni içinde silikleşmiş ve yok olmuştur. Bu çalışmada ideal ev olarak tanımlanan mekân sorgulanmış, sonunda bedenin bir parçası durumuna gelerek ve bedenin şehre dönüşmesine izin vererek yok olmuştur. Çalışma somut hareket üzerinden mekânı sorgulamaktan çok düşünsel olarak şehri ve hayatı sorgulaması, insanı bu durum içerisinde geçişken durumda tutarak beden üzerinden şehri yansıtması noktasında hem insanbilimine hem de yeni mekânların tanımlanması noktasında mimarlara ufuk açıcı nitelikte görülebilir.


Şekil5 "Machine for Living"



Frederic Flamand’ a göre mimarlık iki kişinin teni arasında olan ya da oldurulan her şeydir ve dansta bu noktada mimarlık ile ilişki kurar. Flamand uzun süredir mimarlar ile birlikte çalışmalar yürütmektedir ve genellikle ortaya koyduğu çalışmalarda insan ve kent konularını işler. Mimarlığı da bu noktada sadece yapı yapmakla ilgilenen bir disiplin olarak değil aynı zamanda insanla ve sosyal olaylarla da ilgili olarak görür. 2004 senesinde İstanbul Tiyatro festivali programında da yer alan Metapolis çalışması Zaha Hadid ile birlikte yürüttüğü ve ütopik bir kenti konu aldıkları bir çalışmadır (bkz: şekil6). Metapolis geleceğin kenti ya da kentin ötesinde anlamına gelir ve çalışmada bunu destekler niteliktedir. Çalışmada amaç mekân ile beden arasında şiirsel bir geçiş yaratmaktır ve beden şehir olurken şehirde diğer yandan beden üzerinde cisimleşmektedir. Dansçılar performansta şehrin sınırlarını zorlarlar, kuralları yıkarlar, alternatif çevreler bakarlar ve gittikleri her yerde kendi özel alanlarını oluştururlar. Flamand’ ın mimar-koreograf ortak çalışması olarak son zamanlarda ortaya koyduğu diğer bir çalışmada Jean Nouvel ile birlikte yürüttüğü "Work.Leisure" isimli performanstır. Bu çalışmada da teknoloji performansa etki etmiştir. Flamand bu çalışmasını, dijital devrimin mutasyonunu beklerken beden üstünden endüstri devri ile zaman ve mekâna etki eden düzen, hız ve tahminlerin ifade edilmesi olarak tanımlamıştır. İki çalışmada da gelecek ele alınmış ve koreografi gelecekte olası hareket alanları üzerinden kurgulanmıştır.


Şekil6 "Metapolis"

Siobhan Davies; beden-mekân ve dans-mimarlık konusu ile ilgili olarak Sarah Wigglesworth ile ortak çalışmalar yürütmüştür. Wigglesworth mimarlığı sadece görsel bir biçim değil, onunla birlikte var olan sosyal aktivitelerle de ilgili olarak tanımlar. Hem beden hem mimarlık mekân içerisindeki hareket ile ilgilidir. Mimarlığa ve bedene yaklaşımları yürüttükleri performanslarında kendini bulur. Dansı mekânı tanıtmak için kullanırlar ve çalışmaları çeşitli iş binalarında gerçekleşir. Amaç mekânın olası farklı açılımlarını yakalamak, var olanı zorlamak ve ya yeniden adlandırmaktır. Bu noktada Uysal’ ın çalışmasında anlattığı Huilmand’ in Muuwerk isimli çalışması benzer görülebilir.

“… yere özel koreografisi- bize daha fazlasını sunar: bedenimiz ile yürümek ve araba kullanmaktan daha fazlasını yapma potansiyeli ve kent mekânlarını çalışmak ve alışveriş yapmaktan daha farklı biçimde deneyimleme… Bilinenin yanında yatan bilinmeyenle birlikte performansçının farkındalık serüveni boyunca dansçı kendi şehir deneyimini -ki eş zamanlı mekân tarafından da sunulan- oluşturur” (Uysal; 2001)

Sempozyumun diğer bir konuşmacısı koreograf Rosemary Butcher ile ortak çalışmalar yürütmüş mimar John Lyall ilgi alanının geniş insan akışı içerisinde mekânın kurgulanması olduğunu belirtmiş ve koreografinin de bunun bir çeşidi olduğunu söylemiştir. Butcher ve Lyall’ ın birlikte yürüttükleri "Body as Site" (bkz: şekil7) isimli çalışmada dansçılar ipler ve kontra plak levhalar aracılığı ile farklı mimari alanlar yaratmayı amaçlamışlardır. Lyall, Butcher’ in dansın formal organizasyonu ile ilgilenmesi sonucunda yarattığı hareket katmanlarının lineer mekânsal örgütlere dönüştüğünden bahseder (bkz: şekil8).


Şekil7 “Body as Site”, Şekil8 "Katmanlara dönüşen beden hareketi üzerine şema"

Yukarıda verilen örnekler iki farklı disiplinin bir arada çalışması sonucu kurgulanarak oluşan performanslardır. Görülen o ki hem mimarın mimarlığa bakışı hem de koreografın mekânı nasıl algıladığı ve mekândan ne beklediğine bağlı olarak farklı çalışmalar ortaya konmuştur. Hepsinde ortak olan nokta ise beden ile mekânın olası birliktelik durumlarının incelenmiş olması ve sorgulamalar ile kırılma noktalarının, farklı mekânsal ifadelerin ve yeni mekân tanımlarının ortaya konulma çabasıdır. Beden ve mekân arasındaki birlik, olası yeni düşüncelerin incelenmesi üzerine tek başına çalışan koreograflarda vardır. Mesela birkaç sene önce yine İstanbul Tiyatro Festivalinde izleyici ile buluşan "Single Space" (bkz: şekil9) isimli Mehmet Sander çalışması bedenin kendi imkânları ile mekânı zorlaması üzerine gelişmiştir. Dansçı kare bir çerçeve içerisinde geometrinin sınırlarında kalarak kurgulanan hareket dizgilerinde yerçekimi ile birlikte ortak çalışarak geometriyi elinden geldiğince zorlar. Seyirciyi her an diken üstünde tutarak bedenin kurgulanmış mekânda aldığı riski gösterir. Çalışmada en önemli nokta statik bir alan oluşturan çerçeve ile dinamik beden arasındaki zıtlığın vurgusudur.


Şekil9 "Single Space"


Mekânın yeniden tanımlanmasına olanak veren diğer bir çalışmada Tuğçe Ulugün Tuna’ nın 2002’ de İstanbul Güncel Sanat Merkezi Proje 4L’de gerçekleştirdiği "Vertigo" (bkz: şekil10) isimli çalışmasıdır. Performans mekânın tanıdığı olanaklara göre hareketin farklı zeminlerdeki uyumunu / uyumsuzluğunu ve değişimini yansıtmaya çalışmıştır. Son bölümde duvarı tavan, tavanı duvara çeviren, birbirine ipler ve emniyet kemerleriyle bağlı dört kişinin, yüklerini dengeleyerek birbirlerinin mekânlarına girişleri izlenir. Aynı anda iki farklı yüzeyde dans eden bedenler, izleyicinin algısı ve mekânın boyutlarıyla oynarlar. Tek bir dansçı ise sadece boşluğu kullanır, boşluğun bir ucundan diğer ucuna giderken boşluğu deler ve her hareketi ile yeniden biçimlendirir.


Şekil10 "Vertigo"


Son olarak kendisi hem mimar hem de Butoh (bkz: şekil11) dansçısı olan Tetsuro Fukuhara’ nın dans, mimari ve tasarımı birleşimi olarak tanımladığı "Space Dance" adını verdiği yeni bir Butoh dansından bahsedilebilir. Fukuhara amacının barışçıl bir beden ve bedenin içinde bulunduğu uyumlu bir çevre yatma olduğunu dile getiriyor ki aslında bu açıklama belki de dans sanatı ve mimarlık disiplinlerinin ortak çalışmalarının temel amacı olarakta söylenebilir. Teması, geleceğin bedenini kurgulamak olan Uzam Dansı, teknoloji ve beden arasında iyi bir denge yaratmak istiyor. Burada en önemli nokta, uzam, beden ve obje arasındaki ilişkidir. Fukuhara’ ya göre “Çağdaş, bilgi merkezli toplumumuzda pek çok bilgi arzumuz dışında dolaşıyor. Sonuçta bedensel sezgiler ve gerçek duygular kaybolmaya yüz tutuyor. Fakat bilgi bireyde başlar ve bireyde biter. Bu yüzden yaşadığımız bilgi toplumunu bereketli olarak gerçekleştirebilmek için bedensel sezgilerimizi ve gerçek duygularımızı arttırmaya ihtiyaç duyuyoruz. Duruşlar her zaman uzamdaki ilişkilerin durumuyla birlikte doğacaktır. Yeni formlar yaratmayı desteklemek için çeşitli uyumlu mimariler, mobilyalar, kostümler ve bilgi uzamları yaratıyoruz. Bunları pratik olarak performansımızda kullanarak kendi duruşumuz ve objeler arasında ilişkilerin bilgisini yaratıyoruz.”


Şekil11 - Butoh dansı

Yukarıda bahsedilen gerek mimar-koreograf ortak çalışmaları olsun gerek koreografların öznel mekân-beden üzerine çalışmaları olsun göstermektedir ki son yıllarda konu sıklıkla ve farklı biçimlerde veya arayışlar içerisinde ele alınmıştır. Çalışmalar salt bir doğrunun bulunması veya bir kabule ulaşılması amacını taşımamakla birlikte var olan bir durumun farklı yorumlanmalarını, zaman zaman olası kurgularla zaman zaman doğaçlamalarla yeni bakışların ve algıların yakalanmasını sağlamaktadır. “Watch the Space” sempozyumunun sonucunda bu çalışmaların mimariye nasıl bir katkı sağlayabileceği soru olarak gelmiş ve kendisi bir mimar ve eğitimci olan John Lyall bunun net bir cevabı verilemeyecek bir soru olduğunu belirtmiş ve öğrencilerine yönelik “bir mekân üzerine düşünürken o mekâna dansçı arkadaşlarınızı götürün ve dansları ile yorumlamalarını izleyin, size birçok şey kattığını göreceksiniz” diyerek konuşmasını bitirmiştir. Sonuç olarak tüm çalışmalar için şöyle bir genellemeye gitmek yanlış olmayacaktır; farklı yöntemlerle konuya yaklaşmalarının yanında tüm çalışmalar mekânı insanın merkezine almaya çalışarak yeni parçalanmaları ortaya çıkartmaktadır, bu ister var olan somut bir mekânın yeniden tanımlanması ister boşlukta bir mekânın var edilmesi olsun mekânın kabul edilen anlamının muğlâklaştırılması noktasıdır. Bu durum ise geleceğin mekânlarının, insanın eline verilen kendi özgür iradesi ile oluşturduğu doğasının sınırları tarafından belirlenebilmesi noktasında önemlidir.

Kaynaklar;
Brown C., 2003; Dance-Architecture Wokshop; Isadora and Raymond Duncan Centre for Dance; carolbrowndances.com/writings_pubs.html (erişim: 21.04.2008)
Gavrilou E., 2003; Inscribing Structures of Dance Into Architecture; Space Syntax Symposium; London; spacesyntax.net/symposia/sss4/fullpapers... (erişim: 27.04.2008)
Günsür Z., Modern – Postmodern Dans / Uzam: Postmodern dönemde beden ve mekan kullanımı; laboratuar.org/tr/main/yazi/14.htm (erişim: 24.04.2008)
Le Corbusier, 2003; Bir Mimarlığa Doğru; Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık; İstanbul
Roth L.M., 2006; Mimarlığın Öyküsü; Kabalcı Yayınevi; İstanbul
Teksöz Ç., 2001; Beden ve Mekan Bauhaus Tiyatro Çalışmalarının Mimarlık Eğitimi Açısından Değerlendirilmesi; İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü
Uysal Ş., 2001; Bodies and spaces in contact: A study on the dancing body as means of understanding body-space relationship in an architectural context; Bilken Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü
Yurttaş M.K., 2003; Mimarlıkta Postorganik Paradigma Bağlamında Beden-Mekan Hibritleşmesi; İTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü
londondance.com/content.asp?categoryıd=9... "Watch The Space" Sempozyumu carolbrowndances.com Carol Brown özel sitesi
blog.nj.com/ledgerentertainment/2007/07/... Metapdis- Frederic Flamand & Zaha Hadid ortak çalışması
arttechnologies.com/nbsd.html Tetsuro Fukuhara - Space Dance
tunatugce.blogspot.com
Ek Kaynaklar;
Merleau-Ponty M., 2005; Algılanan Dünya- Sohbetler; Metis Yayınları; İstanbul
De Landa M., 2006; Çizgisel Olmayan Tarih- Bin Yılın Öyküsü; Metis Yayınları; İstanbul
Ertem G:, 2007; Çağdaş Dansta Koreografik Yaklaşımlar; dansistan.blogspot.com/2007/06/ada-danst... (erişim: 26.04.2008)

mekanar.com/tr/bo%c5%9f-oda-ar%c5%9fiv-2010/bo%c5%9f-oda-05/%c3%a7a%c4%9fda%c5%9f-dans-%c3%bczerinden-beden-mekan-birlikteli%c4%9fi-b%c3%b6l%c3%bcm-2-%c3%b6zge-can-balaban.html