Bilmek istediğin her şeye ulaş

Sıfatlarda, "tertemiz", "sımsıcak", "dosdoğru" şeklinde pekiştirme yapılırken kullanılan "r, m, p, s" harfleri belli bir kurala göre mi seçilir? Örneğin "tertemiz" için neden "r" harfi kullanılmış? "testemiz" olmaması için bir kural var mıdır?

Bunun şimdiye kadar müspet bir açıklaması olmuş mu, bilmiyorum, sanmıyorum. Belki bazı tezler vardır. Benim ise bir teorim var; teoridir çünkü çürütmeye açıktır, teorem haline gelmeye adaydır.

m grubu: sımsıcak, bembeyaz, yemyeşil, simsiyah, yamyassı
s grubu: mosmor, masmavi, kıskıvrak(?), yüsyuvarlak(?), kaskatı
p grubu: sapsarı, kıpkırmızı, kapkara, dapdar, upuzun, kupkuru, dupduru
r grubu: tertemiz, sersefil(?)

iki dudak ünsüzü: m (tonlu, genizden), p (tonsuz, patlamalı)
iki de diş eti ünsüzü: s (tonsuz sızıcı), r (tonlu akıcı)

Teori şu: O sıfatın ihtiva ettiği ünsüzlere benzemeyen ünsüzlerden pekiştirme yapılır. Tertemiz neden "testemiz" olmazdı? çünkü s, temiz kelimesinin içindeki z ile benzeşiyor. Temtemiz de olmazdı, çünkü temiz'de m var. Belki teptemiz olabilirdi.
Aynı şekilde tercih edilen pekiştirme ünsüzleri:
beyaz için m. (p olmazdı; be var; s olmazdı z var)
mavi için s (m olmazdı m var; p olmazı v var (çift dudak ile diş-dudak (v) benzeşiyor)
kırmızı için p (m olmazdı m var; s olmazdı z var, r olmazdı r var)

İki ünsüzün de kullanılabilir olduğu durumlarda, sıfatların anlamındaki büyüklük, enginlik, süreklilik / kısıtlılık gibi duyguların var olmasına göre o ünsüz tercih edilip zamanla yerine oturmuş olabilir; "sıpsıcak" yerine "Sımmmsıcak" denmesi gibi. "Kumkuru" yerine "kupkuru" denmesi gibi.
  • Paylaş
2

İbrahim Aydın, Çok güzel anlatmışsınız ve bence oldukça güzel bir tespit olmuş, teşekkürler. Sonuçta pekiştirmedeki amaç sıfatın gücünü arttırmak olduğu için, kelimenin içindeki harflere zıt düşecek bir harf seçilerek, ses ve vurgu olarak da ifadenin güçlenmesini sağlıyor. Oldukça mantıklı görünüyor. TDK'nın bununla ilgili bir açıklaması hatta belki kuralı var mıdır, onu merak ediyorum.

Ayni Al, Teşekkürler.
TDK'nın açıklaması var mıdır bilmem, ama zaten TDK'dan hiçbir şey beklememeyi öğrendim.